Czerniak skóry – jak wcześnie rozpoznać i ochronić przed nim dziecko?

CO TO JEST CZERNIAK?

Czerniak to złośliwy nowotwór wywodzący się z komórek barwnikowych produkujących melaninę (melanocytów). Najczęściej rozwija się jako ciemna płaska plamka lub guzek na skórze, ale może też występować na błonach śluzowych lub w gałce ocznej (u dzieci niezwykle rzadko).  Jest to nowotwór bardzo agresywny, który może dawać przerzuty do okolicznych węzłów chłonnych i narządów odległych, takich jak kości, wątroba i mózg. W Polsce czerniak odpowiada za około 2% wszystkich przypadków nowotworów, ale liczba zachorowań rośnie z roku na rok. U dzieci do 14 roku życia czerniak rozwija się bardzo rzadko, ale po 15. roku życia to jeden z częstszych nowotworów.

KTO JEST NAJBARDZIEJ NARAŻONY NA ZACHOROWANIE?

Do czynników ryzyka rozwoju czerniaka należą:

1.    ekspozycja na promieniowanie UV,  (zarówno naturalne – słońce i sztuczne - solaria).

2.    oparzenia słoneczne w dzieciństwie, szczególnie z pęcherzami, 

3.    jasna karnacja, piegi, niebieska lub zielona tęczówka, rude lub blond włosy, 

4.    duża liczba znamion barwnikowych lub wrodzone znamię olbrzymie, 

5.    znamiona atypowe: nieregularne, asymetryczne, zmieniające się w czasie,

6.    zachorowania na czerniaka w rodzinie, 

7.    obniżona odporność np. w wyniku leczenia immunosupresyjnego.

JAK ROZPOZNAĆ CZERNIAKA?

Powinno nas zaniepokoić, jeśli znamię na skórze ma którąś z cech ABCDE:

A - Asymetria: znamię z czerniakiem często jest asymetryczne, czyli jedna połowa zmiany nie jest lustrzanym odbiciem drugiej. 

B - Brzegi: nieregularne, poszarpane, ząbkowane lub niewyraźne brzegi mogą być objawem czerniaka. 

C - Kolor: czerniak ma często nierównomierny kolor: czarny, brązowy, czerwony, niebieskawy lub białawy. 

D - Średnica: znamiona o średnicy większej niż 6 mm są bardziej podejrzane, jednak czerniak może wystąpić również w mniejszych zmianach. 

E - Ewolucja: szybkie zmiany w wielkości, kształcie, kolorze czy też pojawienie się owrzodzenia, świądu, krwawienia lub sączenia ze znamienia są ważnymi sygnałami do pilnej konsultacji lekarza dermatologa lub onkologa dziecięcego. Warto także zwrócić uwagę na nowe zmiany skórne, które pojawiają się nagle, zwłaszcza jeśli nie przypominają zwykłych pieprzyków. 

CO TO JEST DERMATOSKOPIA?

Specjalista dermatolog może użyć dermatoskopu – urządzenia pozwalającego na ocenę struktury znamienia w powiększeniu. Badanie dermatoskopowe jest proste i bezbolesne i pomaga odróżnić zwykłe znamię od zmiany podejrzanej o rozwój czerniaka. W przypadku podejrzenia czerniaka, chirurg lub dermatochirurg usuwa zmianę z niewielkim marginesem skóry zdrowej. Usunięty materiał należy dokładnie ocenić w badaniu histopatologicznym (pod mikroskopem), bo tylko to badanie daje pewne rozpoznanie i wskazuje, czy konieczne jest dalsze leczenie.

LECZENIE CZERNIAKA

Leczenie czerniaka zależy od stopnia jego zaawansowania. W fazie zlokalizowanej, wczesnej, zazwyczaj wystarczy chirurgiczne usunięcie zmiany z marginesem zdrowej tkanki (0,5-2cm). Rokowanie w takim przypadku jest doskonałe! W bardziej zaawansowanych przypadkach stosuje się: usunięcie węzłów chłonnych, immunoterapię lekami pobudzającymi układ odpornościowy do walki z nowotworem, terapie celowane działające na konkretne mutacje komórek nowotworowych oraz rzadziej chemioterapię i radioterapię. U dzieci z czerniakiem rokowanie jest zwykle lepsze niż u dorosłych, nawet jeśli zajęte są okoliczne węzły chłonne. 

CZY MOŻNA OCHRONIĆ DZIECKO PRZED ZACHOROWANIEM NA CZERNIAKA?

Tak! Należy przestrzegać kilku prostych zasad korzystania ze słońca:

1.    UNIKANIE SŁOŃCA W GODZINACH 10:00-16:00. Należy ograniczyć przebywanie dziecka na dworze w tych godzinach, a jeśli to konieczne – zapewnić maksymalną ochronę fizyczną (cień, odzież, kremy z filtrem).

2.    STOSOWANIE NAKRYCIA GŁOWY I OKULARÓW PRZECIWSŁONECZNYCH Z FILTREM UV

3.    UŻYWANIE ODZIEŻY OCHRONNEJ, najlepiej z długimi rękawami i nogawkami, wykonanej z materiałów z filtrem UV50+

4.    STOSOWANIE KREMÓW Z FILTREM SPF 50+. Należy nakładać je na wszystkie odkryte partie ciała co 2 godziny oraz po każdym wyjściu z wody lub spoceniu się. Ważne jest, by używać dużej ilości kremu i wychodzić na słońce dopiero po jego wchłonięciu.

5.    OCHRONA NIEMOWLĄ. Niemowlęta do 6 miesięcy nie powinny być wystawiane na bezpośrednie działanie promieniowania słonecznego, gdyż ich skóra jest cienka i nie zawiera jeszcze odpowiedniej ilości melaniny.

6.    ZWRACANIE UWAGI NA CIEŃ W MIEJSCU ZABAWY. Podczas spacerów i zabaw na świeżym powietrzu warto wybierać miejsca z naturalnym lub sztucznym cieniem: pod drzewami, zadaszeniami, parasolami czy wiatami.

7.    EDUKACJA DZIECI. Należy uczyć starsze dzieci o niebezpieczeństwach związanych z nadmiarem słońca i zapoznać je z podstawowymi zasadami bezpiecznego korzystania ze słońca.

8.    REGULARNE KONTROLE DERMATOLOGICZNE. Dzieci, zwłaszcza te z grup ryzyka, powinny być regularnie badane przez dermatologa – co najmniej raz w roku. 

9.    FOTOPROTEKCJA PRZEZ CAŁY ROK. Promieniowanie UV przenika przez chmury i odbija się od śniegu, piasku i wody, dlatego należy chronić dzieci również podczas zimowych spacerów czy ferii w górach.

10.    ZAKAZ SZTUCZNEGO OPALANIA W SOLARIACH. W Polsce i w wielu krajach solaria są zakazane dla osób niepełnoletnich, jednak wciąż zdarzają się przypadki łamania tego zakazu przez dzieci, a zwłaszcza nastolatków.

PODSUMOWANIE:

•    Czerniak jest groźnym, ale w wielu przypadkach uleczalnym nowotworem.

•    Wczesne wykrycie daje bardzo duże szanse na wyleczenie.

•    Bardzo ważna jest czujność rodziców i profilaktyka od najmłodszych lat.

•    Warto zastanowić się nad codziennymi nawykami naszych dzieci i wprowadzić zmiany, które mogą uratować zdrowie, a nawet życie.

•    Rodzice powinni dawać dobry przykład, stosując te same zasady ochrony u siebie.

profesor Ewa Bień